در دنیای پر از چالشهای امروز، مواجهه با مشکلات و خطاهای ناخواسته بخشی جداییناپذیر از زندگی است. با این حال، واکنش افراد به این موقعیتها متفاوت است. برخی به سرعت به دنبال راهحل میگردند، در حالی که گروهی دیگر، تمام تمرکز خود را بر یافتن یک مقصر متمرکز میکنند. این رفتار، که به آن “مقصرسازی” گفته میشود، میتواند تأثیرات عمیقی بر روابط فردی و پیشرفت شخصی داشته باشد. اما ریشه این رفتار چیست و چرا برخی افراد به این الگوی فکری گرفتار میشوند؟
یکی از اصلیترین دلایل این رفتار، ترس از سرزنش است. وقتی فردی مسئولیت اشتباهی را بر عهده نمیگیرد، در واقع تلاش میکند تا از حس بدِ ناشی از مورد انتقاد یا قضاوت قرار گرفتن فرار کند. این ترس، به ویژه در افرادی که در محیطهای سختگیرانه یا کنترلگرانه بزرگ شدهاند، بیشتر دیده میشود. آنها یاد گرفتهاند که اعتراف به اشتباه، برابر با مجازات یا از دست دادن تأیید دیگران است.
عزتنفس پایین نیز نقش مهمی در این چرخه ایفا میکند. افرادی که خود را لایق موفقیت و توانمند نمیدانند، اغلب برای محافظت از تصویر شکننده خود، دیگران را مقصر مشکلات میدانند. این کار به آنها اجازه میدهد تا به جای پذیرش ضعفهای خود، دلیل شکست را به عوامل خارجی نسبت دهند و به این ترتیب، از احساس حقارت و بیکفایتی درونی خود فاصله بگیرند.
علاوه بر این، تربیت کنترلگرانه میتواند زمینهساز این رفتار باشد. در خانوادههایی که کودکان برای هر اشتباهی تنبیه یا سرزنش میشوند، آنها به طور ناخودآگاه یاد میگیرند که برای زنده ماندن، باید همیشه یک نفر دیگر را مسئول نشان دهند. این الگو در بزرگسالی نیز ادامه مییابد و فرد را در یک دایره بیپایان از اتهامزنی گرفتار میکند.
با این حال، آگاهی از این الگو، اولین و مهمترین گام برای رهایی از آن است. پذیرش اینکه رفتار مقصرسازی نه تنها مشکلی را حل نمیکند، بلکه مانع از رشد و بلوغ فکری میشود، حیاتی است. تمرین مسئولیتپذیری به جای مقصرسازی، به فرد این امکان را میدهد که کنترل زندگی خود را به دست بگیرد.
مسئولیتپذیری به معنای پذیرش اشتباهات خود و یادگیری از آنها است. این کار نیازمند شجاعت و صداقت است، اما در نهایت منجر به رشد روانی فردی و بهبود روابط میشود. به جای هدر دادن انرژی برای یافتن مقصر، میتوان آن را صرف پیدا کردن راهحل و پیشگیری از تکرار اشتباه کرد. این نگرش، نه تنها به فرد کمک میکند تا به نسخهای قویتر از خود تبدیل شود، بلکه به او اجازه میدهد تا روابط سالمتری با دیگران برقرار کند.