در سنین بالا، کاهش سطح سدیم خون (هیپوناترمی) اغلب به دلیل مصرف داروهای خاص، مشکلات کلیوی، یا عفونت رخ میدهد. با این حال، ممکن است چندین عامل باعث این وضعیت شوند و درمان آن نیز به علت اصلی بستگی دارد.
سدیم یک الکترولیت ضروری است که به تعادل آب بدن، عملکرد عضلات و اعصاب، و ثبات فشار خون کمک میکند. هنگامی که سطح سدیم خون به کمتر از ۱۳۵ میلیاکیوالان در لیتر (mEq/L) میرسد، هیپوناترمی ایجاد میشود؛ به این معنی که بدن نسبت به نمک، آب بیش از حد دارد. این وضعیت ممکن است به دلیل آب زیاد یا سدیم ناکافی در خون رخ دهد.
هیپوناترمی شایعترین نوع عدم تعادل الکترولیتی در سنین بالاست و برخی تحقیقات نشان میدهند که زنان مسن ممکن است بیشتر از مردان مسن در معرض ابتلا به آن باشند. بر اساس یک مطالعه در سال ۲۰۱۹ روی سالمندان بستری در بیمارستان، تقریباً ۵۰٪ از آنها دچار هیپوناترمی بودند.
علل اصلی کاهش سدیم در سالمندان
برخی از بیماریها و شرایط زمینهای که میتوانند باعث هیپوناترمی شوند، عبارتند از:
بیماری کلیوی
مصرف برخی داروها: مانند دیورتیکها (ادرارآورها)، برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدتشنج، یا داروهای شیمیدرمانی که باعث احتباس بیش از حد آب و از دست دادن سدیم میشوند.
نارسایی قلبی
استفراغ یا اسهال شدید
نوشیدن بیش از حد آب به دلیل تشنگی مفرط
قند خون بالا
بیماریهای کبدی مانند سیروز
سندرم ترشح نامناسب هورمون ضدادراری (SIADH)
کمکاری هیپوفیز
نارسایی اولیه غده فوق کلیوی (بیماری آدیسون)
کمکاری تیروئید
در سنین بالا، شایعترین علل هیپوناترمی مصرف داروهای ادرارآور، نارسایی کلیه و عفونت هستند. اغلب چندین عامل به صورت همزمان در بروز این وضعیت نقش دارند که تشخیص آن را در سالمندان دشوار میکند.
علائم و نشانهها
هیپوناترمی به صورت متفاوتی افراد را تحت تأثیر قرار میدهد. اگر سطح سدیم به آرامی کاهش یابد، علائم ممکن است دیرتر ظاهر شوند. علائم شایع شامل خستگی، ضعف، سردرد، حالت تهوع یا استفراغ، گرفتگی عضلانی و تحریکپذیری هستند.
در سالمندان، هیپوناترمی به طور خاص خطر زمین خوردن را افزایش میدهد که میتواند منجر به آسیبهای جدی و بستری شدن در بیمارستان شود.
سطح سدیم خطرناک
اگر سطح سدیم به سرعت کاهش یابد، علائم معمولاً شدیدتر و خطرناکتر هستند. در برخی موارد، هیپوناترمی میتواند به مرگ منجر شود. علائم زیر نشاندهنده یک وضعیت اورژانسی پزشکی هستند که نیاز به تماس فوری با اورژانس دارد:
رفلکسهای پرشی یا بیش فعال
تشنج
توهم
گیجی
به کما رفتن
درمان و مدیریت
اولین قدم برای درمان، تشخیص دقیق علت هیپوناترمی است، زیرا درمان در بیشتر موارد به علت اصلی بستگی دارد. پزشکان معمولاً در تجویز داروهایی که ممکن است سدیم را در سالمندان کاهش دهند، احتیاط میکنند. این امر ممکن است شامل تجویز کمترین دوز ممکن، جایگزینی دارو در صورت امکان و اجتناب از تجویز همزمان چندین داروی خطرآفرین باشد.
همچنین، پزشک باید نوع هیپوناترمی را مشخص کند:
هیپوناترمی هیپوولمیک: زمانی رخ میدهد که بدن هم آب و هم سدیم از دست میدهد، اما سدیم بیشتری نسبت به آب.
هیپوناترمی هیپروولمیک: زمانی رخ میدهد که بدن هم آب و هم سدیم را حفظ میکند، اما آب بیشتری نسبت به سدیم.
هیپوناترمی یوولمیک: در این حالت سطح سدیم خون طبیعی است، اما آب بدن بیش از حد است.
بر اساس یک مطالعه در سال ۲۰۱۹، بیش از ۴۰٪ از سالمندان بستری مبتلا به هیپوناترمی، از نوع هیپوولمیک بودند.
سریعترین راه برای افزایش سدیم
درمان عمومی معمولاً شامل تزریق سرم و مایعات است، اما به نوع دقیق هیپوناترمی و علائم آن بستگی دارد. در موارد ناگهانی یا شدید، محلولهای نمکی میتوانند به سرعت سطح سدیم را بالا ببرند تا از عوارض جدی مانند تشنج یا کما جلوگیری شود. تزریق مایعات وریدی به بازیابی تعادل در موارد هیپوولمیک کمک میکند، در حالی که در موارد یوولمیک، محدود کردن مایعات ممکن است ضروری باشد. در برخی موارد دیگر، برای مدیریت بلندمدت ممکن است نیاز به مصرف داروهای خاص مانند فوروزماید یا آنتاگونیستهای وازوپرسین-۲ باشد.
نقش رژیم غذایی در افزایش سدیم
سدیم یک ماده معدنی است که به طور طبیعی در بسیاری از غذاها وجود دارد و همچنین در فرآوری غذاها به آنها اضافه میشود. نمک خوراکی تقریباً از ۴۰٪ سدیم و ۶۰٪ کلرید تشکیل شده است.
افراد بالای ۵۱ سال معمولاً باید روزانه حدود ۲۳۰۰ میلیگرم سدیم مصرف کنند. اگر رژیم غذایی متعادلی داشته باشید، سدیم کافی از طریق غذاها دریافت خواهید کرد. با این حال، در بیشتر موارد، هیپوناترمی به دلیل مایعات بیش از حد یا ناکافی در بدن رخ میدهد، نه به دلیل کمبود سدیم در رژیم غذایی. به همین دلیل، نباید بدون دستور پزشک، نمک زیادی به غذای خود اضافه کنید یا غذاهای پر سدیم مصرف کنید. در واقع، بیشتر سدیم مصرفی ما در غذاهای فرآوری شده وجود دارد که مصرف زیاد آنها میتواند خطر سدیم بیش از حد در خون و سایر مشکلات سلامتی را افزایش دهد.